XÂY DỰNG THANH BÌNH TRONG CUỘC SỐNG
Thích Qủang Trí

Trong đời không có cái gì là tự nhiên mà có. Tất cả đều do nhân duyên sinh ra và cũng do nhân duyên mà biến đổi. Sự thanh bình trong cuộc sống cũng nương theo sự vận hành của định luật duyên khởi. Có thể khẳng định rằng, sự an lạc của cá nhân và sự thanh bình trong xã hội phần lớn là do chính con người quyết định. Và ngược lại, sự bất an, chiến tranh, bạo động, thù địch trong xã hội cũng do chính con người tạo ra và thậm chí ngay những thảm họa do thiên tai gây ra cũng có một phần trách nhiệm của con người trong đó. Chúng hoàn toàn không phải do một đấng tối cao hay là một năng lực siêu nhiên nào ban phước, giáng họa, thưởng phạt con người cả.

Tận trong sâu thẳm của cõi lòng, tất cả mọi người đều mong muốn  có  được  một  cuộc  sống  an  lành,  hạnh  phúc,  muốn  sống trong thanh bình. Vậy thì tại sao từ xưa cho đến nay những con người bất hạnh, luôn sống trong lo sợ, bất an và đau khổ vẫn nhan nhản trong xã hội, và chiến tranh, bạo loạn, thù địch vẫn diễn ra liên miên? Nguyên nhân của vấn đề này là do đâu?

Có thể khẳng định rằng, sở dĩ con người vượt lên trên tất cả muôn loài là bởi con người có lý trí, có ý thức. Hay nói cách khác là con người có Tâm. Tâm là yếu tố quan trọng nhất, quyết định  tính  chất  của  cuộc  sống. Thiện hay ác cũng do tâm, hạnh phúc hay khổ đau cũng xuất phát từ tâm. Và do vậy, con người có thể sống trong thanh bình, hạnh phúc hay không cũng chính do tâm  của  con  người  đóng  vai trò  quyết  định.  Nếu  chúng  ta nói  năng  hay  hành  động  với tâm  thanh  tịnh  thì  chúng  ta có  được  hạnh  phúc,  chúng  ta sống  trong  thanh  bình;  ngược lại, nếu chúng ta nói năng hay hành động với tâm nhiễm ô thì chúng  ta  sẽ  phải  khổ  đau,  bất an, gây nên sự hận thù và bất hòa với người khác. Là bạn hay là thù cũng do chính chúng ta tạo nên. Ngài Đạt-lai Lạt-ma có dạy: 

“Bạn và thù bắt nguồn từ những nhân tố khác nhau, trong đó nhân tố quan trọng nhất là thái độ của chúng ta. Khi chúng ta cởi mở với người khác, sẵn sàng bày tỏ tình bạn và sự thiện cảm với họ thì ngay lập tức sẽ tạo  ra  một  bầu  không  khí  tốt.

Khi chúng ta làm được điều đó thì người khác sẽ đến với chúng ta với một nụ cười rạng rỡ trên nét mặt của họ, không phải là một nụ cười gượng ép, giả tạo mà là một nụ cười chân thực. Nhưng nếu chúng ta mang trong mình những ý định xấu, những ý  tưởng  tiêu  cực,  nếu  chúng ta không quan tâm đến những quyền lợi và những ước muốn của người khác; hay nói cách khác, nếu chúng ta chỉ nghĩ đến bản thân mình và có ý muốn lợi dụng  người  khác  cho  những mục  đích  của  cá  nhân  mình thì  tình  huống  sẽ  trở  nên  xấu đi, thậm chí ngay những người thân  trong  gia  đình  chúng  ta cũng sẽ rời xa chúng ta. Điều này cho thấy rằng bạn và thù là sản phẩm của chính thái độ của cá nhân chúng ta.”(1)

Một   trong   những   nguyên nhân  dẫn  đến  bất  an,  chiến tranh, bạo loạn, gây hận kết thù với  nhau  đó  là  lòng  tham  của con người. Dân gian ta thường bảo rằng “tham thì thâm”, quả thật  là  một  sự  đúc  kết  thâm thúy.  Lòng  tham  làm  cho  con người  mất  hết  lương  tri,  họ bất  chấp  mọi  thủ  đoạn  để  đạt được tham vọng của bản thân. Vì lòng tham con người có thể tàn  hại  lẫn  nhau,  chém  giết nhau. Đôi khi vì lòng tham mà có những người đã giết hại cả những người thân yêu nhất của mình,  họ  có  thể  giết  cha,  giết mẹ, giết bà con, họ hàng, giết những người bạn đã đồng cam cộng khổ. Lịch sử đã cho chúng ta  thấy  có  không  ít  những  vị hoàng  tử  đã  giết  chết  vua  cha để  đoạt  lấy  ngôi  vua,  không ít  những  vị  hoàng  thân  quốc thích, các quan đại thần đã lập mưu tính kế để soán ngôi, đoạt vị. Trong xã hội hiện tại cũng có  không  ít  những  người  con giết cha để đoạt gia tài, anh em chém giết nhau, đưa nhau ra tòa vì chia tài sản không đồng đều, vợ chồng mưu hại nhau để lấy tài sản của nhau. Một khi con người bị sai sử bởi lòng tham thì chính bản thân họ cũng bất an, sợ sệt, chính họ cũng không có hạnh phúc. Người nào càng ham muốn nhiều thì nhu cầu lợi dưỡng càng nhiều thêm, do vậy khổ đau ngày càng tăng.

Trong Đại kinh khổ uẩn đức Phật có dạy rằng: “Này các Tỳ-kheo, do dục làm nhân, do dục làm duyên, do dục làm nguyên nhân, do chính dục làm nhân, nên vua tranh đoạt với vua, Sát- đế-lỵ tranh đoạt với Sát-đế-lỵ, Bà-la-môn  tranh  đoạt  với  Bà- la-môn, gia chủ tranh đoạt với gia chủ, cha mẹ, anh em, bè bạn tranh đoạt lẫn nhau. Khi họ đã dấn thân vào sự tranh đoạt, họ đánh nhau bằng tay, ném nhau bằng  đá,  đập  nhau  bằng  gậy và chém nhau bằng gươm. Do đó, họ bị tử vong, hoặc khổ đau gần như tử vong”.(2)

Đấy là nói về tham tiền tài, danh  vọng.  Con  người  còn  bị sự chi phối bởi lòng tham đắm sắc dục, tham về ăn uống, ưa sự nhàn rỗi. Đối với sắc đẹp, mà cụ  thể  là  đối  với  những  khoái cảm về xúc chạm thân xác, con người đắm say trong đó, không biết  chán,  không  biết  mệt  và càng  ngày  càng  lún  sâu  thêm. Về vấn đề này, trong Kinh Tăng chi bộ, phẩm Sắc, đức Phật có dạy rằng: “Ta không thấy một sắc… một thanh… một hương... một  vị…  một  xúc  nào  khác, này  các  Tỳ-kheo,  xâm  chiếm và ngự trị tâm người đàn ông như   sắc…   thanh…   hương... vị… xúc người đàn bà. Này các Tỳ-kheo, xúc người đàn bà xâm chiếm và ngự trị tâm người đàn ông”  và  “Ta  không  thấy  một sắc… một thanh... một hương... một vị... một xúc nào khác, này các Tỳ-kheo, xâm chiếm và ngự trị tâm người đàn bà, như sắc… thanh... hương... vị... xúc người đàn ông. Này các Tỳ-kheo, xúc người  đàn  ông  xâm  chiếm  và ngự  trị  tâm  người  đàn  bà”.(3) 

Sự hưởng thụ khoái cảm nhục dục quá độ khiến cho thân thể hao  mòn,  bệnh  tật  phát  sinh. Trong thực tế, nhiều người đã có  người  hôn  phối  nhưng  khi gặp   những   người   khác   phái vẫn  nảy  sinh  sự  ham  muốn. Đây chính là nguyên nhân dẫn đến sự đổ vỡ của bao gia đình, đem đến cái chết oan uổng của nhiều người và dẫn đến những tai  nạn  thương  tâm.  Hậu  quả của  vấn  đề  này  còn  đưa  đến cho xã hội nhiều tai hại khác, đó là an ninh xã hội bị xáo trộn, tội phạm tăng thêm, số trẻ em mồ  côi,  vất  vưởng,  không  nơi nương tựa càng nhiều,… Và đã có không ít những quan chức, doanh  nhân  phải  đánh  mất  sự nghiệp  của  mình  cũng  chỉ  vì sắc dục. Sự đắm nhiễm sắc dục quá  độ  khiến  cho  bao  người cuồng loạn, khổ đau.

Sự  sân  hận,  ganh  ghét  lẫn nhau cũng là nguyên nhân quan trọng dẫn đến chia rẽ, bất an và tàn hại lẫn nhau. Vì nóng giận, ganh  ghét  con  người  có  thể chém  giết  lẫn  nhau,  mưu  hại nhau,  đánh  mất  tình  thân,  phá vỡ sự giao hảo giữa người với người. Đồng thời, một khi con người  nung  nấu  sự  tức  giận, ganh ghét trong lòng thì chính họ cũng bị chúng thiêu đốt, bị chúng  hành  hạ,  chẳng  những mang tâm bệnh mà còn dẫn đến thân  bệnh,  điều  này  đặc  biệt nguy hiểm đối với những người bị bệnh tim và bệnh cao huyết áp,  vì  trong  cơn  giận  dữ,  căm phẫn họ rất dễ bị ngột thở, rất dễ bị xuất huyết não và dẫn đến đột tử. Trong bài giảng về Từ bi, đức Đạt-lai Lạt-ma đã nhấn mạnh:   “Sự   ghét   giận   khiến chúng ta mất sức khỏe và mất đi  những  người  bạn.  Và  cuối cùng  nó  sẽ  tàn  hoại  đời  sống của chúng ta. Những xúc cảm tiêu cực gây ra những nguy hại ở tất cả mọi cấp độ - cá nhân, gia đình, cộng đồng, quốc gia, và thậm chí cả toàn thế giới”. (4)

Những  nhận  thức  sai  lầm, những định kiến, cố chấp và sự phân biệt giai cấp, giới tính, kỳ thị chủng tộc, tôn giáo, màu da cũng là những nguyên nhân gây ra khổ đau, chia rẽ, phá hủy đời sống an bình, hạnh phúc của cá nhân và xã hội. Những hành vi, những lời nói và những ý nghĩ bất  thiện  của  con  người,  do chính con người tạo ra dưới sự thúc đẩy của tham, sân, si chẳng những gây ra khổ đau cho con người trong hiện tại mà còn ảnh hưởng  đến  tương  lai.  Và  một khi mình đã tạo ra thì không thể nào tránh khỏi hậu quả:

Không trời cao biển rộng, Không hang động, núi rừng. Ðã tạo nghiệp ác độc,
Trên đời hết chỗ dung. (Kinh Pháp Cú, kệ thứ 127) 

Thế thì làm sao để có thể tạo dựng thanh bình cho cuộc sống? Khổ đau và bất an do tâm tạo ra, hay nói cách khác là do chính con  người  tạo  ra  thì  sự  thanh bình, hạnh phúc của cuộc sống cũng  bắt  nguồn  từ  chính  tâm thức của con người, từ chính sự thay đổi nơi mỗi cá nhân trong cộng  đồng  xã  hội.  Theo  ngài Lama Thubten Zopa Rinpoche:

“Bạn  không  tìm  thấy  được  sự thanh bình nếu bạn quên đi việc chuyển hóa nội tâm. Thông qua sự trưởng dưỡng của một tấm lòng  lương  thiện  người  ta  có thể đạt được sự an bình trong tâm hồn.”(5) 

Để giúp con người tìm được sự bình an trong tâm hồn, nếm được hương vị an lạc, hạnh phúc trong cuộc sống, để mọi người có thể sống với nhau trong thanh bình, hòa hợp, đức Thế Tôn đã dạy nhiều phương pháp thực tập. Những phương pháp ấy quả thật rất thiết thực và  đem  lại  lợi  ích  ngay  trong hiện  tại  cũng  như  tương  lai cho  những  ai  thực  tập  theo những  giáo  pháp  ấy.  Giáo  sư Jan Willis, trong bài tham luận tại hội thảo về vấn đề hòa bình thế  giới,  đã  khẳng  định:  “Tôi tin  rằng  Phật  giáo  đem  đến cho  chúng  ta  những  phương pháp thiết thực để giúp chúng ta chuyển hóa một thế giới bạo động và để xây dựng một nền thanh bình dài lâu, trước hết là từ bên trong mỗi chúng ta rồi nới rộng dần.”(6)

Một trong những pháp môn căn  bản  nhất  mà  đức  Phật  đã dạy để giúp con người sống an lành, hạnh phúc trong tinh thần hòa hợp, thương yêu, đùm bọc lẫn  nhau  đấy  là Từ  bi. Tu  tập tâm từ bi giúp cho chúng ta mở rộng cõi lòng, biết bao dung và tha  thứ,  biết  thương  yêu,  cảm thông và chia sẻ với mọi người, không  còn  bị  tâm  sân  hận  và ganh  ghét,  đố  kỵ  nung  đốt  và sai  khiến  nữa.  Đồng  thời,  khi đối xử với mọi người với tâm từ ái, chúng ta có thể cảm hóa được  người  khác,  dễ  dàng  tạo được thiện cảm trong lòng mọi người, do vậy mà chúng ta có thêm những mối quan hệ tốt và bớt đi những mối thù địch. Có một lời dạy trong kinh Pháp cú mà  hầu  như  tất  cả  mọi  người con Phật đều biết đến, đó là:

Hận thù diệt hận thù, 
Ðời này không có được,
Từ bi diệt hận thù
Là định luật ngàn thu.
(Kinh Pháp cú, kệ thứ 5) 

Trong kinh Thương yêu (Pāli  -  Mettā  sutra),  đức  Phật đã dạy về sự tu tập tâm từ như sau: “Như một bà mẹ đang đem thân  mạng  mình  che  chở  cho đứa con duy nhất, chúng ta hãy đem lòng từ bi mà đối xử với tất cả mọi loài. Ta hãy đem lòng từ bi không giới hạn của ta mà bao trùm cả thế gian và muôn loài, từ trên xuống dưới, từ trái sang phải, lòng từ bi không bị bất cứ gì làm ngăn cách, tâm ta không còn  vương  vấn  một  chút  hờn oán  hoặc  căm  thù.  Bất  cứ  lúc nào, khi đi, khi đứng, khi ngồi, khi  nằm,  miễn  là  còn  thức,  ta nguyện duy trì trong ta chánh niệm  từ  bi.  Nếp  sống  từ  bi  là nếp sống cao đẹp nhất.”(7)

Cùng  với  việc  tu  tập  tâm từ bi là thực hành hạnh bố thí, thiểu dục tri túc để chuyển hóa tâm  tham  lam.  Bởi  thấy  được nguyên nhân gây ra khổ đau và xung đột trong cuộc sống là sự tham  lam,  vì  vậy  đức  Phật  đã dạy  pháp  môn  bố  thí  và  sống thiểu dục tri túc. Một khi chúng ta sống ít ham muốn, biết vừa đủ  và  biết  dâng  tặng  những vật thuộc sở hữu của mình cho người khác thì lúc ấy tâm tham dục  trong  chúng  ta  sẽ  bị  suy yếu dần. Và khi chúng ta sống một đời sống tri túc thì chúng ta rất dễ có được niềm an lạc. Trong  kinh  Di  Giáo  đức  Phật có  dạy:  “Này  các  đệ  tử,  nếu các vị muốn giải thoát mọi khổ đau thì nên thường xuyên tu tập quán  biết  đủ.  Pháp  biết  đủ  là cơ sở của sự an lạc, hạnh phúc và sung mãn. Người biết đủ thì dẫu nằm trên đất vẫn thấy an lạc,  người  không  biết  đủ  dù sống ở thiên đường vẫn không vừa ý”. Người biết sống tri túc thì không lấy lòng người khác bằng  cách  dua  nịnh,  luồn  cúi và cũng không bị các giác quan sai sử, thao túng, vì vậy mà tâm người  đó  được  thanh  thản  và không tổn hại đến người khác, không gây ra bất hòa.

Tu tập tâm nhẫn nhục cũng là một pháp môn giúp hành giả có thể tạo dựng hạnh phúc cho mình và được mọi người mến mộ. Tu tập hạnh nhẫn nhục thì hành giả phải biết làm chủ tâm ý  của  mình,  làm  chủ  được  lời nói cũng như hành vi của mình, không  để  tâm  sân  hận  thiêu đốt,  không  để  những  ý  nghĩ ghen  ghét,  thù  địch  sai  khiến, phải  thận  trọng  trong  từng  lời ăn  tiếng  nói,  trong  từng  hành vi  biểu  hiện  của  mình,  không buông  lời  thô  ác  để  trả  đũa. Nhẫn nhục là sự biểu hiện sức mạnh nội tâm. Nhẫn nhục còn là  phương  thuốc  thần  hiệu  để đối  trị  tâm  sân  hận,  làm  lắng dịu lòng sân hận trong mình và có thể làm dịu lại tâm sân hận, thù địch nơi người khác. Nhẫn nhục đúng lúc có thể cảm hóa người khác dễ dàng.

Sáu  phép  hòa  kỉnh  cũng  là những  nguyên  tắc  sống  giúp con  người  tạo  lập  một  tập  thể hòa hợp, một xã hội thanh bình. Nếu  mọi  người  đều  thực  tập Sáu phép hòa kỉnh thì xã hội sẽ không  có  sự  tranh  chấp,  cướp đoạt,  tàn  hại  lẫn  nhau.  Ngược lại,  mọi  người  sẽ  thương  kính nhau,  hòa  đồng  với  nhau  như nước với sữa, chia sẻ ngọt bùi cùng  nhau  và  giúp  nhau  cùng tiến  bộ,  cùng  xây  dựng  hạnh phúc cho cuộc sống.

Những giới luật mà đức Phật đã chế định cho người Phật tử tại gia cũng như hàng ngũ xuất gia hành trì cũng không ngoài mục đích là giúp hành giả đạt được sự an lạc nội tâm, tạo lập một  đời  sống  hạnh  phúc  và thanh  bình  cho  cá  nhân  và  xã hội. Điều này chúng ta có thể nhận thấy rất rõ qua năm giới mà đức Phật đã chế ra: không sát hại, không trộm cắp, không tà hạnh, không nói dối và không uống rượu. Đây là năm giới điều căn bản nhất trong đời sống tu tập của người Phật tử, xuất gia cũng như tại gia. Việc giết hại kẻ  khác,  trộm  cắp  tài  vật  của người khác, sống không chung thủy, nói dối trá, lừa gạt người khác  và  sử  dụng  những  chất gây nghiện, những chất độc hại khiến  cho  mình  và  người  đều chịu khổ đau, bất hạnh, gây ra những xáo trộn, bất an và nguy hại cho gia đình và cộng đồng xã  hội. Vì  thế,  muốn  có  được an  vui  trong  cuộc  sống,  được sống trong thanh bình thì phải thực tập năm giới điều này. Sự sống  là  vô  cùng  quan  trọng. Chúng  ta  muốn  tồn  tại,  muốn được  sống  thanh  bình  mà  lại hủy  diệt  sự  sống  quanh  ta  thì chẳng khác gì việc mò kim đáy bể. Vì thế, bảo vệ và tôn trọng sự sống, không gây tổn hại đến mạng sống của tất cả mọi loài cũng có nghĩa là chúng ta đang xây dựng cho hạnh phúc của cá nhân và sự thanh bình của cộng đồng  xã  hội.  Chúng  ta  có  thể khẳng định rằng năm giới này là những nguyên tắc đạo đức căn bản của xã hội loài người, chứ không riêng gì những người đệ tử Phật. Là một người có lý trí, có lương tri, muốn sống trong hạnh phúc, thanh bình thì nên thực hành theo năm nguyên tắc đạo đức này.

Với  tâm  từ  bi  vô  lượng, muốn cứu khổ cho muôn loài, muốn   giúp   mọi   người   thoát khỏi khổ đau trong cuộc sống, Thái  tử  Tất-đạt-đa  đã  từ  bỏ ngôi  vị  Đông  cung  thái  tử,  từ giã hoàng cung xa hoa lộng lẫy, từ  giã  người  vợ  diễm  kiều  và người con thơ yêu dấu để ra đi với  mong  ước  tìm  ra  chân  lý, tìm ra con đường cứu khổ. Vì thế, sau khi đã đạt được sự giác ngộ, giải thoát mọi hệ lụy, khổ đau,  đức  Phật  đã  không  biết mệt mỏi, không quản ngại gian nan,  vất  vả  trong  việc  giảng dạy những pháp môn tu tập đến với mọi người nhằm giúp họ có thể tìm được niềm hạnh phúc, an lạc trong cuộc sống, hay nói cách khác là để giúp mọi người có   thể   sống   trong   an   bình. Chính vì vậy mà tất cả những pháp môn tu tập trong đạo Phật đều không ngoài mục đích ấy. Pháp môn tu tập để được sống an lạc, hạnh phúc mà đức Phật đã  dạy  thì  rất  là  nhiều,  ở  trên chúng tôi chỉ nêu ra những nét đặc trưng mà thôi. Tuy có nhiều pháp môn tu tập khác nhau để con  người  có  thể  sống  trong thanh  bình,  hạnh  phúc,  nhưng cốt tủy của chúng vẫn là không ngoài  việc  chuyển  hóa  tham lam, sân hận và si mê nơi mỗi người,  vẫn  dựa  trên  nền  tảng của giới-định-tuệ và khởi điểm là từ nơi mỗi cá nhân trong xã hội,  từ  việc  chuyển  hóa  nội tâm  và  thanh  bình  trong  tâm của mỗi cá nhân. Xã hội không thể nào có được sự thanh bình khi mỗi cá nhân, những tế bào cấu thành nên xã hội, không có được sự thanh bình trong tâm, khi  mà  trong  tâm  mỗi  người vẫn  còn  bị  khích  động  bởi  sự tham  lam,  sân  hận,  vẫn  ngổn ngang  những  ý  nghĩ  thù  hằn, ganh ghét, những ý tưởng phân biệt, kỳ thị.

Ngày nay, với sự tinh xảo của những thành tựu khoa học, công nghệ, với những vũ khí hủy diệt hàng loạt, ý thức về trách nhiệm đối với sự an bình, hạnh phúc đối với cá nhân và cộng đồng xã hội nơi mỗi người cần được nâng cao hơn nữa, cần phải lưu tâm nhiều hơn. Nếu không thì chỉ vì một ý niệm thù địch, chỉ vì tham vọng cá nhân là chúng ta có thể gây hại đến không biết bao nhiêu người. Để góp phần trong việc xây dựng thanh bình trong  cuộc  sống,  cũng  là  thực hiện  tâm  nguyện  cứu  khổ  độ sanh  của  đức  Từ  Phụ,  những người  con  Phật  chúng  ta  cần phải nỗ lực hơn nữa trong việc truyền bá giáo lý đạo Phật đến với mọi người và tự thân chúng ta phải tu tập để có được hạnh phúc,  an  lạc  trong  cuộc  sống, để có được một nội tâm thanh bình, và cũng là để chia sẻ kinh nghiệm tu tập với người khác, để làm những minh chứng hùng hồn  cho  lợi  ích  thiết  thực  của giáo lý đạo Phật trong đời sống cá nhân và xã hội.
 

1. His Holiness The Fourteenth Dalai Lama, Compassion.
2.  HT. Thích Minh Châu dịch, Kinh Trung Bộ, Kinh số 13: Đại kinh khổ uẩn.
3. HT. Thích Minh Châu dịch, Kinh Tăng chi bộ, phẩm Sắc.
4. His Holiness The Fourteenth Dalai Lama, Ibib.
5. Lama Thubten Zopa Rinpoche, In search of meaningful life.
7.  HT.  Thích  Nhất  Hạnh  dịch,  Kinh
6. Jan Willis, Buddhism and peace.

Tập San Pháp Luân 52 tháng 6 năm Mậu Tý
 

08-07-2008 16:23:12

 

TVHS