Các
nhà nghiên cứu Phật giáo đã chỉ ra sự hình thành và phát
triển nhân cách con người diễn ra có tính quy luật theo từng
lứa tuổi, bắt đầu từ khi thọ thai cho đến trưởng thành.
Mỗi giai đoạn phát triển đều có những đặc điểm riêng
biệt.
Vì
thế, giáo dục bao giờ cũng hướng vào con người cụ thể
với những đặc điểm tâm lý riêng về lứa tuổi, giới
tính... và những đặc trưng độc đáo trong nhân cách. Do đó,
giáo dục phải xuất phát từ những đặc điểm tâm sinh lý
của đối tượng để đề ra các nội dung, cách thức phù
hợp. Cụ thể là Phật giáo chủ trương giáo dục từ trong
thai nhi cho đến khi lọt lòng, lớn lên và cả trưởng thành
sau này mà có từng nội dung giáo dục, phương thức giáo dục
phù hợp với từng giai đoạn phát triển của trẻ.
Giáo
dục và sự phát triển nhân cách trẻ sơ sinh (0 - 1 tuổi)
Ngay
từ khi còn trong bụng mẹ, cha mẹ sống phải biết yêu thương
bằng một tình yêu chân thành, khắng khít không có gì phân
ly được. Sự đầm ấm gia đình sẽ bảo vệ và nuôi dưỡng
thai nhi hình thành những hạt giống yêu thương và hiểu biết
sau này. Kinh nghiệm thực tiễn về đời sống tâm linh, một
cặp vợ chồng khi người mẹ mang thai thường xuyên thắp
hương cầu nguyện Phật-Bồ tát, tụng kinh bái sám, chiêm
ngưỡng Thế Tôn, làm các việc công đức thì lúc đó cha
mẹ đã bắt đầu cho thai nhi kết nối liên thông với thế
giới an lành trong tâm thức. Ðể khi vừa lọt lòng thông qua
lời ru của mẹ và sự ôm ấp trìu mến của mẹ cha, trẻ
thơ học được cách hòa nhập với môi trường sống mới.
Sự phát triển của trẻ sơ sinh chủ yếu là về mặt cơ
thể được thể hiện ở những tiến bộ trong các hoạt động
của các giác quan và vận động qua sự nhìn, nghe, ngửi, nếm,
lật, ngồi bò, đứng đi, nằm, cầm, nắm… Chiều hướng
phát triển của các giác quan và vận động cơ thể trong giai
đoạn này cũng nói lên tính chất và mức độ phát triển
về trí tuệ và tinh thần của đứa trẻ.
Tùy
theo cách thức chăm sóc của cha mẹ và cách cư xử của mọi
người lớn trong gia đình mà đứa trẻ ghi nhận được các
ấn tượng, hình thành các thói quen về hành vi trong sinh hoạt
sau này. Cách tiếp cận thế giới qua hình ảnh, đồ vật
theo hướng thiện sẽ làm nền tảng cho trẻ lớn lên có kinh
nghiệm cư xử đúng với thế giới xung quanh. Mọi thứ phụ
thuộc vào khả năng cha mẹ am hiểu giáo lý và ứng dụng
giáo lý để hướng dẫn cho trẻ bắt chước và in đậm dấu
ấn Phật pháp từ buổi còn thơ.
Giáo
dục và sự phát triển nhân cách trẻ ở nhà (1 - 3 tuổi)
Ðến
thời kỳ này, trẻ thơ bắt đầu tiến bộ rõ rệt về cơ
thể, tâm lý. Trẻ bắt đầu được cha mẹ tập đi, biết
thích chơi đồ vật, biết nói dần dần, góp phần thúc đẩy
sự phát triển khả năng ý thức, một yếu tố thể hiện
nhân cách con người. Lúc này cha mẹ tập nói những đại
từ nhân xưng thân thuộc như ba, má, ông, bà hay thầy, sư
ông… khi bồng trẻ lên chùa lễ Phật và hướng dẫn con
mình hiểu người khác nói. Đồng thời, cha mẹ chỉ bảo
cho con cái học tập cư xử theo những nguyên tắc hành vi khi
tiếp xúc với người khác trong gia đình như anh em, chú bác.
Quan trọng hơn là cha mẹ phải là những người gương mẫu,
đừng bao giờ để trẻ thấy một hình ảnh bất hòa cãi
vã, tạo dấu ấn xấu trong mắt trẻ. Thỉnh thoảng, cha mẹ
lên chùa cho trẻ tiếp xúc không gian tĩnh lặng rộng lớn,
hình ảnh Phật Thánh qua những bức tượng hiền hòa để
trẻ cảm nhận tình thương của Phật, thậm chí có thể chỉ
vào những bức tượng Hộ pháp để răn đe khi chúng không
vâng lời như không chịu ăn, khóc nhè…
Giáo
dục và sự phát triển nhân cách trẻ ở nhà trẻ (3 - 6 tuổi)
Ðây
là giai đoạn hình thành nhân cách của trẻ, thể hiện khả
năng hành động theo động cơ gián tiếp. Sự phát triển nhân
cách lệ thuộc vào khuôn mẫu hành vi của người lớn mà
trẻ em tiếp xúc như cha mẹ, thầy cô, bạn bè… Những dấu
ấn ban đầu trên nhân cách trẻ thơ được lưu giữ lại.
Sự phát triển nhân cách trong giai đoạn này chỉ đạt được
mức độ thấp nhưng diễn ra ở tốc độ cao, bắt đầu xuất
hiện khuynh hướng độc lập. Vì vậy cha mẹ phải tập trung
chú ý, quan tâm nhiều hơn trong việc trẻ ham thích trò chơi.
Thông qua việc tiếp xúc với trò chơi mà định hướng ý
thức trẻ vào việc học tập. Có thể dạy trẻ những gương
tốt đạo đức thông qua việc kể chuyện cổ tích, thần
thoại, bước đầu chỉ ra nhân vật thiện ác, kích thích
trí tưởng tượng của trẻ, các loại tình cảm của trẻ
thơ. Ðối với những phụ huynh là Phật tử thuần thành thì
nên kể những mẩu chuyện tiền thân Đức Phật. Thỉnh thoảng
khen thưởng cho quà, hoặc chở trẻ đi chùa tập làm quen và
chào hỏi các vị thầy, dạy tập trẻ thưa thầy mở đầu
là “A Di Ðà Phật”, “Bạch thầy”…, cúi chào người
lớn, nhất là chú ý đến việc trẻ trong cách thức ứng
xử các hành vi lễ phép, biết làm chủ về sinh hoạt cá nhân.
Bước đầu cho trẻ tiếp xúc các lễ hội Phật giáo nhân
ngày Phật đản, Vu lan, …để thông qua các đại lễ này
ươm mầm những hạt giống về ý nghĩa Phật ra đời, những
đạo lý cơ bản về hiếu hạnh.
Giáo
dục và sự phát triển nhân cách trẻ học sinh tiểu học
(6 - 11 tuổi)
Lúc
này trẻ bắt đầu lớn nhanh so với các giai đoạn trước.
Trẻ thơ bắt đầu tham gia các hoạt động xã hội để tiếp
nhận các hệ thống tri thức. Cha mẹ cần chú ý quan tâm về
việc học tập, tính cách bắt đầu định hình với các đặc
điểm sau:
- Khả
năng nhận thức của trẻ phát triển nhanh chóng nhờ hoạt
động học tập. Ðời sống tình cảm chiếm ưu thế và chi
phối mạnh mẽ các hoạt động trong sự hồn nhiên.
- Hay
bắt chước những người gần gũi, có ảnh hưởng nhất định
đến chúng. Bản tính hiếu động, không kiềm chế dẫn đến
sai phạm những điều cha mẹ, ông bà, người lớn dạy bảo.
Do
đó, cha mẹ cần phải khéo léo uốn nắn dạy dỗ con em trong
việc ứng xử hành vi, lễ phép tôn trọng người lớn và
biết học tập theo chương trình dạy ở trường. Lúc này
cha mẹ phải cho con tiếp xúc các mẫu người mô phạm để
làm phương tiện giáo dục. Ngoài sự giáo dục của gia đình,
nhà trường, cha mẹ phải dẫn con lên chùa gần gũi chư Tăng.
Sự tiếp xúc này sẽ để lại ấn tượng tốt thông qua lễ
lạy, nghe những lời dạy của quý thầy, những câu chuyện
đạo lý trong Phật giáo về sự tôn trọng sự thật, sự
vâng lời mẹ cha, biết yêu thương đồng loại. Như câu chuyện
Sa di La Hầu La thường hay nói dối được giáo hóa qua bài
kinh Giáo Giới La Hầu La. Sa di nọ nhờ cứu đàn kiến mà
được khỏe mạnh, sống lâu. Hoặc những bài kệ ngắn gọn
đơn giản trong kinh Pháp Cú v.v...
Lúc
này, cha mẹ cần lưu tâm chú trọng từng hành vi ứng xử
của trẻ trong học tập, tâm lý, dạy cho chúng tự tin, biết
tin yêu gia đình, thầy cô… đồng thời hướng dẫn tham gia
các hoạt động mang tính tập thể, gia nhập Gia đình Phật
tử, đi hành hương các chùa cùng bố mẹ, làm việc công đức
ở chùa như quét dọn, tham gia văn nghệ vào các ngày lễ của
Phật giáo… nói chung là tập làm các việc có ích thuộc
về khả năng các cháu có thể làm được.
Giáo
dục và sự phát triển nhân cách học sinh trung học cơ sở
(11 -15 tuổi)
Giai
đoạn này là giai đoạn trẻ phát triển và biến động về
tâm sinh lý phức tạp, tác động khá mạnh vào sự định
hình nhân cách. Giới tính định hình, nó quy định tính cách,
nhận thức và sự thể hiện ra bên ngoài qua các hành vi ứng
xử khác nhau giữa trẻ nam và nữ. Lúc này trẻ xuất hiện
những khuynh hướng phát triển khá đặc biệt về biến chuyển
tâm lý: như mong muốn tự khẳng định mình nên bắt đầu
có dấu hiệu phản ứng lại lời dạy của thầy cô, cha mẹ,
hoặc tranh cãi với bạn bè. Các em bắt đầu biết xấu hổ,
biết tự kiêu, biết làm đẹp, thích được thỏa mãn các
mong muốn như được đi chơi, được xem các trò chơi, tivi,
game… Nếu không đáp ứng hoặc đáp ứng nhu cầu của trẻ
không đúng do nuông chiều của cha mẹ thì dễ dẫn đến hư
hỏng. Tình cảm của các em lúc này diễn biến rất phức
tạp.
Vì
vậy, cha mẹ càng có sự liên kết giáo dục gia đình, nhà
trường, nhà chùa và xã hội chặt chẽ đối với vấn đề
giáo dục các em hoàn thiện. Người mẹ lúc này càng gần
gũi con hơn bao giờ hết. Phải biết để ý sự phát triển
tâm lý, theo dõi sự dậy thì tránh sự lo âu khi cơ thể biến
chuyển về sinh lý cho các em gái, kể cả các em trai, đồng
thời dạy cho các em hiểu biết về giới tính, có cách thức
hành xử đúng khi quan hệ, tiếp xúc với người khác giới.
Tuổi này các em bắt đầu ham chơi, thích mơ mộng và mong
muốn được cưng chiều. Vì vậy phải khéo léo kết nối
yêu thương vỗ về nhưng cũng phải nghiêm khắc cần thiết.
Quan tâm và tạo các điều kiện học tập tốt nhất và vui
chơi lành mạnh mà cha mẹ có thể đáp ứng.
Môi
trường
của các em tiếp xúc lúc này khá rộng, hiểu biết nhiều.
Vì vậy cha mẹ Phật tử phải dành nhiều thì giờ chăm lo
để các em phát triển nhân cách theo định hướng của gia
đình, nề nếp của gia phong. Liên lạc thường xuyên với
các thầy cô giáo để theo dõi việc học, tìm hiểu bạn bè
của các em để nắm rõ tình hình sinh hoạt ở bên ngoài.
Khi có điều kiện sinh hoạt gia đình thông qua bữa cơm, húy
kỵ, tiệc mừng sinh nhật, chúc thọ… cần nói rõ ý nghĩa
lễ và khơi dậy tình thương yêu, biết chia sẻ niềm vui với
người khác, cũng như giảng rõ về sự bất hạnh đối với
ai thiếu tình thương với cha mẹ. Độ tuổi này các bậc
cha mẹ phải kết hợp quý thầy khéo léo giảng dạy các em
về niềm tin và lẽ sống; tin Tam bảo, tin nhân quả, dạy
phân biệt chính tà, thiện ác, nhất là biết tin vào chính
mình.
Có
điều kiện nên cho các em đi chùa cùng với gia đình để
bước đầu học hỏi giáo lý Phật Đà, sự quy y và biết
sống theo năm giới như một nếp sống đạo đức Phật giáo.
Khi cha mẹ đi chùa hành hương thì nên cho các em đi theo, tiếp
cận sự tin yêu, tôn kính ba ngôi Tam bảo, sự bố thí cúng
dường, thực hành các việc phước thiện… Các chùa hiện
nay đều có tổ chức thuyết giảng sáng Chủ nhật, tu Bát
quan trai, lớp học giáo lý, hướng dẫn các em thực hành
nếp sống tri túc, hướng dẫn lối sống đạo đức Phật
giáo, cho các em tham gia đi hành hương, từ thiện nên tạo
điều kiện cho các em học tập và thực hiện. Dần dần,
các em sẽ biết hình thành nhân cách hoàn thiện sống có ích
và thực hiện ước mơ hoài bão của chúng theo định hướng
của gia đình, xã hội yêu cầu.
Tóm
lại, trẻ em là đối tượng cần quan tâm hơn bao giờ hết.
Ðây là thành phần hạt nhân kết nối sự yêu thương gia
đình qua tình vợ chồng, anh em, ông bà, cha mẹ, bà con quyến
thuộc nội ngoại xa gần xóm giềng. Các em cũng là người
kế thừa trong gia đình gánh vác việc gia tộc, ngoài xã hội
là những chủ nhân ông xây dựng đất nước sau này. Là Phật
tử, các em là người hộ trì Chánh pháp, thậm chí trở thành
người xuất gia học đạo hành đạo đem lại lợi ích sau
này cho đời đạo mỗi ngày sáng tươi. Vì thế, trách nhiệm
với việc giáo dục trẻ thơ không chỉ ở phạm vi gia đình,
nhà trường, nhà chùa mà cả xã hội nữa.
Cuộc
sống hôm nay từng bước chuyển đổi trong xu hướng thịnh
vượng, đời sống sinh hoạt của nhân dân ta đã ấm no đầy
đủ, sự quan tâm đối với trẻ thơ càng được chú trọng
hơn. Nhà nước và các tổ chức cộng đồng, trong đó có
Phật giáo đã thực thi chú trọng giảng dạy trẻ thơ học
pháp và hành pháp trong sự hình thành nhân cách người Phật
tử. Đây chính là chủ thể và cội nguồn cho Phật giáo Việt
Nam phát triển lâu dài và có kế thừa liên tục. Vì vậy,
trách nhiệm của chư Tăng đối với việc giảng dạy
giáo lý cho thiếu nhi hoặc gián tiếp thông qua các phụ huynh
Phật tử, hay trực tiếp với một chương trình cụ thể là
điều cần thiết.
Thích
Phước Đạt
(Giác
Ngộ)
06-15-2007
04:59:13
