Chương
Tám
PHẬT GIÁO
VÀ THẾ GIỚI NGÀY NAY
Có
vài người nghĩ rằng đạo Phật quá cao siêu huyền bí, không
thể thực hành được bởi những người nam, nữ thông thường
trong thế giới chúng ta hằng ngày, và nếu muốn trở thành
một Phật tử chân chính thì người ta cần phải từ bỏ
cuộc đời này để rút lui vào một tu viện hay đến một
nơi nào yên tĩnh.
Ðấy
là một quan niệm sai lạc đáng buồn do sự thiếu hiểu biết
về giáo lý Phật. Người ta thường đi đến những kết luận
sai lầm và vội vã, sau khi tình cờ nghe hay đọc một cái
gì về Phật giáo do một tác giả không hiểu thấu vấn đề,
đưa ra một quan niệm thiên lệch và chủ quan về Phật giáo.
Giáo lý Phật không phải chỉ cốt dành cho Tăng lữ trong tu
viện, mà còn cho những nam nữ cư sĩ sống trong gia đình.
Bát chánh đạo, một lối sống theo Phật giáo, là dành cho
tất cả không phân biệt.
Không
phải mọi người trên thế giới đều có thể đi tu hoặc
ẩn dật trong hang động hay rừng núi. Ðạo Phật dù cao cả
trong sáng đến đâu, cũng sẽ vô dụng đối với nhân loại
nếu đại chúng không thể thực hành được trong đời sống
hằng ngày. Nhưng nếu hiểu đúng tinh thần Phật giáo (chứ
không phải chỉ hiểu danh từ), chắc chắn ta có thể thực
hành lời Phật dạy trong khi vẫn sống đời thường.
Có
một số người thấy dễ dàng tu theo Phật nếu được ở
một nơi xa xôi hẻo lánh tách biệt với xã hội. Cũng có
người lại thấy sự ẩn dật đó làm cho họ chán ngán buồn
bã cả thể chất lẫn tâm thần, do vậy nếp sống ấy không
giúp ích gì cho sự phát triển đời sống tri thức và tâm
linh họ.
Sự
ẩn dật chân chính không có nghĩa là thân xác phải xa lánh
hẳn thế gian. Tôn giả Xá-lợi-phất (Sariputta) đệ tử chính
của Phật, nói rằng một người có thể sống trong rừng
chuyên tu khổ hạnh mà tâm vẫn đầy những tư tưởng nhiễm
ô bất tịnh, trong khi một người khác có thể sống trong
làng mạc hay thị thành, không thực hành ép xác, mà tâm lại
trong sạch không cấu uế. Trong hai người ấy, tôn giả Xá
lợi phất bảo, người sống đời trong sạch giữa làng mạc
thị thành nhất định là cao cả hơn người sống ở rừng
nhiều[1].
Quan
niệm thông thường cho rằng muốn theo giáo lý Phật người
ta phải lánh đời, là một quan niệm sai lầm. Trong văn học
Phật giáo, có rất nhiều chỗ nói đến những người nam
nữ sống đời gia đình bình thường mà vẫn thực hành một
cách hiệu quả những gì Phật dạy, và thực chứng Niết-bàn.
Du sĩ Vacchagotta (mà ta đã gặp trong chương về Vô ngã), một
hôm hỏi Phật có nam nữ đệ tử nào của Ngài sống đời
sống gia đình, mà được kết quả nhờ theo giáo lý Ngài,
đạt những trạng thái tâm linh cao siêu không. Phật trả lời
không phải chỉ có một hai người, một trăm, năm trăm, mà
còn nhiều hơn thế nữa, những người nam và nữ cư sĩ sống
đời gia đình đã theo giáo lý Ngài một cách hiệu quả và
đạt được những trạng thái tâm linh cao siêu [2].
Ðối
với một số người, có thể là điều thoải mái êm dịu
khi sống đời ẩn dật trong một nơi yên tĩnh, xa hẳn ồn
ào phiền tạp. Nhưng chắc chắn thật là can đảm, đáng ca
ngợi hơn, những ai thực hành Phật giáo mà vẫn sống giữa
đồng loại, giúp đỡ họ và làm lợi ích cho họ. Có lẽ
trong vài trường hợp sẽ có ích cho một người nếu sống
ẩn dật một thời gian để trau dồi tâm ý và tính tình -
như tập luyện trước về đạo đức tri thức và tâm linh
- để về sau có đủ khả năng giúp đỡ đồng loại. Nhưng
nếu một con người sống suốt đời trong cô độc chỉ nghĩ
đến hạnh phúc và "cứu rỗi" cho riêng mình, không quan tâm
đến đồng loại, thì điều này chắc chắn không phù hợp
với giáo lý Phật vốn căn bản trên tình thương, từ bi và
sự giúp đỡ kẻ khác.
Bây
giờ ta có thể hỏi: "Nếu một người có thể theo Phật giáo
trong khi sống đời sống cư sĩ thế tục, thì Phật lập đoàn
thể Tăng-già (Sangha) làm gì?" Ðoàn thể Tăng-già này tạo
cơ hội cho những ai muốn hiến đời mình không những cho
sự phát triển tri thức và tâm linh của riêng mình, mà còn
để giúp ích kẻ khác. Một cư sĩ có gia đình khó mà hiến
trọn đời mình phụng sự đồng loại, trong khi một vị Tăng,
vì không có nhiệm vụ gia đình hay một ràng buộc nào của
thế tục, có thể hiến trọn đời mình "vì lợi ích cho nhiều
người, vì an lạc hạnh phúc của nhiều người" theo lời
khuyên của Phật. Chính vì thế mà trong quá trình lịch sử,
tu viện Phật giáo không những là một trung tâm đào luyện
tâm linh, mà còn là một trung tâm học thuật và văn hóa.
Những
tu sĩ Phật giáo sống đời cộng đồng trong tu viện nằm
giữa các đô thị hay trong làng mạc. Trong tất cả các xứ
Phật giáo, Tăng lữ tuân giữ nếp sống độc thân phạm hạnh
ngoại trừ vài tông phái ở Nhật Bản và Tây Tạng cho
phép tu sĩ được cưới vợ - nhưng đây là một tục lệ
rõ ràng được du nhập rất lâu về sau. Tu sĩ Phật giáo không
được có tài sản riêng trừ một số tối thiểu vật dụng
cần thiết, song họ có quyền sử dụng tài sản chung
do thí chủ cúng cho đoàn thể Tăng già. Bởi thế có nhiều
tu viện, nhất là những tu viện xưa nổi tiếng, sở hữu
đất đai để duy trì đời sống Tăng lữ trong tự viện.
Những tu sĩ và tu viện Phật giáo được công chúng cúng dường;
họ được cung cấp những vật dụng cần thiết. Trong quá
khứ, Tăng lữ thường sống bằng hạnh khất thực, xin ăn
từng nhà. Do những thay đổi trong nền kinh tế hiện nay, tập
tục ấy dần biến mất, mặc dù vẫn còn hàng ngàn người
tiếp tục tuân giữ pháp khất thực, nhất là tại các xứ
theo Nam tông như Tích Lan, Miến Ðiện, Thái Lan, Cam Bốt, vân
vân. Những tu sĩ sống ở thành thị hay làng mạc có hai nhiệm
vụ: thứ nhất là để một phần thì giờ tu thiền và học
tập để tiến bộ về trí thức và tâm linh; thứ hai là dạy
dỗ những trẻ đến chùa xin học, săn sóc nhu cầu tín ngưỡng
của cư sĩ thế tục, bảo trì tự viện, giảng kinh cho đại
chúng vào những dịp lễ, giáo giới những cá nhân và đoàn
nhóm, điều khiển các lễ lạc tôn giáo, tổ chức những
hội đoàn làm công tác an sinh xã hội, vv. Cũng có những tu
sĩ sống ở rừng tách biệt hẳn toàn thể xã hội, dành trọn
đời cho sự độc cư thiền định[3].
Kinh
Thiện sanh[4] chứng tỏ đức Phật coi trọng cuộc đời cư
sĩ, gia đình và những mối tương giao xã hội của họ như
thế nào.
Một
thanh niên tên Sigàla vâng theo lời trăn trối của cha, thường
lễ bái sáu phương - đông, tây, bắc, nam, trên, dưới. Phật
bảo anh ta rằng trong Thánh giới luật (ariyassavinaye) của giáo
lý Ngài, sáu phương ấy có nghĩa khác. Theo luật Ngài, phương
đông là cha mẹ; phương nam là thầy; phương tây là vợ con;
phương bắc là bạn bè quyến thuộc, láng giềng; phương dưới
là tôi tớ, người làm công và thợ thuyền; phương trên là
những tu sĩ, Sa môn Bà la môn. Phật dạy nên lễ bái sáu phương
ấy. Ở đây chữ lễ bái (namasseyya) rất ý nghĩa, vì người
ta chỉ lễ bái một cái gì thiêng liêng, khả kính, khả sùng.
Ðạo Phật xem sáu nhóm gia đình và xã hội trên đây là thiêng
liêng, đáng sùng mộ kính trọng và lễ bái. Nhưng lễ bái
cách nào? Phật dạy người ta có thể lễ bái bằng cách làm
tròn bổn phận của mình đối với những người ấy. Những
bổn phận ấy được Phật giảng rõ trong bài thuyết pháp
cho Thiện Sanh.
- Thứ
nhất: cha mẹ là thiêng liêng đối với con cái. Phật dạy:
"Cha mẹ là Thượng đế" (Brahmàti màtàpitaro). Danh từ thượng
đế (Brahma, Phạm thiên) chỉ khái niệm cao cả thiêng liêng
nhất trong tư tưởng Ấn giáo, trong đó Phật đã bao gồm
cha mẹ. Bởi thế ngày nay trong những gia đình theo Phật thuần
thành, con cái thực sự "lễ bái" cha mẹ hằng ngày sáng và
tối. Họ phải làm một vài bổn phận đối với song thân
theo luật của Phật: Phải săn sóc cha mẹ khi già, phải làm
bất cứ cái gì cần làm cho cha mẹ, phải giữ danh dự gia
đình và tiếp nối truyền thống gia đình, phải bảo vệ
tài sản cha mẹ để lại, và làm tang lễ sau khi cha mẹ chết.
Ðối lại, cha mẹ cũng có một số bổn phận đối với con
cái: họ phải giữ con cái tránh xa những đường tà, phải
khuyên chúng làm những việc thiện và lợi ích, phải giáo
dục chúng đầy đủ, phải cưới gả chúng vào những gia
đình tử tế, và phải chia tài sản cho công bằng.
- Thứ
hai: liên hệ giữa thầy và trò. Người học trò phải kính
trọng vâng lời thầy, phải lo cho thầy nếu thầy có điều
chi cần thiết, phải học hành chăm chỉ. Và thầy đối lại,
phải huấn luyện học trò một cách thích đáng, phải dạy
kỹ lưỡng, phải giới thiệu bạn bè cho nó, và phải cố
kiếm sự bảo đảm việc làm cho nó sau khi học xong.
- Thứ
ba: liên hệ giữa chồng và vợ. Tình yêu giữa chồng vợ
được xem hầu như tôn giáo hay thiêng liêng; gọi là "đời
sống gia đình thiêng liêng" (sadàrabrahmacariya). Ở đây cũng
thế, ý nghĩa của từ ngữ brahma, Phạm thiên cần được
lưu tâm: Ðạo Phật dành cho mối liên hệ này sự kính trọng
cao cả nhất. Vợ chồng phải trung thành, kính trọng và tận
tụy với nhau, và họ có vài bổn phận đối với nhau. Chồng
phải luôn luôn tôn trọng vợ, không được thiếu sự kính
nể đối với vợ, phải bảo đảm đời sống và tiện nghi
cho vợ, và phải làm vợ vui lòng bằng cách tặng nàng áo
và đồ trang sức (sự kiện đức Phật không quên nhắc đến
cả những món quà một người chồng nên tặng vợ, đủ chứng
tỏ tình người thắm thiết của Ngài, thiện cảm tế nhị
của Ngài đối với tình cảm con người.) Ðối lại, người
vợ phải coi sóc việc nhà, phải làm vui lòng khách khứa,
bạn bè, thân thuộc và những người làm công, phải yêu thương,
trung thành với chồng, phải gìn giữ tiền của chồng kiếm
được, phải khôn khéo và có nghị lực trong mọi công việc.
- Thứ
tư: liên hệ giữa bạn bè, bà con, láng giềng: họ phải tử
tế nhân từ với nhau, phải nói lời hòa nhã dễ nghe, phải
làm lợi ích cho nhau, phải hòa hiếu với nhau đừng gây gỗ,
phải giúp nhau khi cần, và đừng bỏ nhau trong khi hoạn nạn.
- Thứ
năm: liên hệ giữa chủ và tớ: chủ nhà có nhiều bổn phận
đối với tôi tớ hay người làm công: phải giao công việc
tùy theo khả năng và sức lực, phải trả lương thích đáng,
phải cung cấp thuốc men, thỉnh thoảng phải cho quà tặng.
Ðối lại người giúp việc hay làm công phải chuyên cần
không được biếng nhác, phải lương thiện, vâng lời và
đừng lường gạt chủ, phải siêng năng trong công việc làm.
- Thứ
sáu: liên hệ giữa tu sĩ với người thế tục: với niềm
yêu thương kính trọng, người thế tục phải coi sóc những
nhu cầu vật chất của sa môn, Bà la môn; với tâm bi mẫn,
tu sĩ phải ban bố kiến thức và hiểu biết cho người thế
tục, và dẫn dắt họ theo đường chánh, xa đường tà.
Như
vậy ta thấy theo đức Phật, đời sống thế tục với những
liên hệ gia đình xã hội cũng được bao gồm trong "Thánh
giới luật", và cũng nằm trong khuôn khổ lối sống Phật
giáo.
Bởi
thế trong Tương ưng bộ kinh, Samyuttanikàya, một trong những
kinh Pàli xưa nhất, Ðế thích (Sakka), vua của những vị trời
(Devas) tuyên bố rằng không những ông sùng kính các tu sĩ
sống đời thánh thiện đức hạnh mà còn kính trọng những
cư sĩ thế tục (ưu bà tắc, upàsaka) làm những việc công
đức, có đức hạnh và duy trì gia đình của họ một cách
đúng pháp [5].
Nếu
muốn trở thành một Phật tử người ta không cần gì phải
qua một lễ dẫn nhập (hay rửa tội). Nhưng muốn trở thành
Tỳ kheo, một phần tử của đoàn thể Tăng già, người ta
phải qua một thời gian dài tuân giữ ký luật và học đạo.
Một người nếu hiểu giáo lý Phật, tin chắc đây là chính
đạo, và nếu nỗ lực tuân theo giáo lý ấy, thì họ thành
một Phật tử.
Nhưng
theo truyền thống ngàn xưa trong các xứ Phật giáo, một người
được xem là Phật tử nếu quay về nương tựa Phật, Pháp
(giáo lý) và Tăng (đoàn thể Tăng già)- gọi là Tam bảo, ba
ngôi báu- và bắt đầu tuân giữ Ngũ giới (Pancasila), những
bổn phận tinh thần tối thiểu của một Phật tử tại gia:
1. không sát sinh (giết hại sinh mạng), 2. khôngtrộmcắp. 3.
không tà dâm (ngoại tình), 4. không nói dối, 5. không uống
những chất làm say sưa. Người phật tử quỳ gối chắp tay
trước một tượng phật hay bảo tháp (stùpa dàgàba), lặp
lại công thức quy y thường bằng tiếng pàli, theo lời một
tu sĩ. Tại các lễ lớn, thường cả hội chúng tụng những
lời này theo một vị Tăng.
Không
có một lễ tục bề ngoài nào một Phật tử bắt buộc phải
làm. Ðạo Phật là một lối sống, và điều cốt yếu là
tuân giữ Bát chánh đạo. Dĩ nhiên trong tất cả các xứ Phật
giáo đều có những lễ tục rất đẹp và đơn giản vào
những ngày lễ Phật. Trong tu viện thường có một bảo tháp
(stùpa, dàgàba), là một lễ đài có hình vòm cung trong có
xá lợi Phật, cây Bồ đề, tượng Phật (patimàghara). Bảo
tháp, cây Bồ đề, tượng phật, ba vật ấy đều được
thờ cúng. Phật tử thường đi chùa vào các ngày rằm trăng
tròn, ngày mồng một, mồng tám, hăm ba âm lịch. Họ tụng
ba quy y và năm giới, quỳ trước một trong ba vật thờ kể
trên. Rồi họ thắp đèn dâng hoa và đốt hương, tụng những
bài kệ ca ngợi công đức của Phật, Pháp, Tăng. Không nên
xem đấy cũng như sự cầu nguyện trong các tôn giáo hữu thần.
Ðấy chỉ là một cách chiêm ngưỡng, tưởng nhớ vị đạo
sư đã chỉ dạy Con Ðường. Rồi họ nghe giảng pháp.
Vào
những ngày rằm,mồng một, hàng ngàn phật tử tuân giữ Bố
tát hay Bát quan trai giới (uposathasìla, atthangasìla):
1.
Không sát sinh;
2.
Không trộm cắp;
3.
Không hành dâm [6];
4.
Không nói dối;
5.
Không uống rượu;
6.
Không ăn sau ngọ;
7.
Không nằm ngồi giường cao đẹp;
8.
Không múa, hát, chơi đùa, dùng tràng hoa và hương thơm.
Thông
thường, Phật tử thọ Bát quan trai ở suốt ngày đêm tại
chùa để hành thiền, nghe pháp, tụng kinh và thảo luận về
Pháp.
Cuộc
lễ Phật giáo lớn nhất trong năm là lễ Vesak vào rằm tháng
tư âm lịch, để mừng ngày Phật đản sinh, giác ngộ và
Bát niết-bàn. Vào ngày ấy, mọi nhà, chùa, đường phố được
trang hoàng bằng hoa, đèn và những lá cờ Phật giáo sáu màu.
Hàng ngàn nam phụ lão ấu đến chùa; hàng trăm quán ăn miễn
phí được mở ra do những hội đoàn phật tử để phục
vụ khách hành hương. Ngày ấy một tinh thần từ bi, thương
yêu, hòa điệu, thanh bình và hoan hỉ tràn ngập khắp nhân
gian.
Trong
Phật giáo không có lễ rửa tội; nhưng khi một đứa trẻ
được sinh ra, cha mẹ nó đưa đến chùa để làm chuyến xuất
hành đầu tiên, đặt hài nhi dưới chân tượng Phật, để
chư Tăng tụng kinh cầu phúc cho nó. Ngay cả trước khi đứa
bé ra đời, người ta cũng thỉnh chư Tăng đến nhà để cầu
an cho sản phụ, bà mẹ tương lai.
Chư
Tăng không làm lễ cho các đám cưới. Hôn lễ tại các nhà
phật tử là một lễ thuộc dân sự, chỉ liên hệ đến xã
hội; nhưng người ta cho nó một tính tôn giáo bằng cách đưa
vào đấy những yếu tố Phật giáo, tỉ như cho một nhóm
thanh niên hay thiếu nữ tụng những bài kệ chúc lành. Chính
những tu sĩ thì không bao giờ dự đám cưới, nhất là ở
các xứ theo Nam tông. Nhưng người ta có thể thỉnh Tăng về
nhà cúng dường bố thí (dàna) một hoặc hai ngày trước hay
sau lễ cưới; vào dịp ấy một tu sĩ nói một pháp thoại
khuyên cặp vợ chồng mới sống một đời hạnh phúc hòa
thuận theo lời Phật dạy.
Ngược
lại, tu sĩ phật giáo thường làm lễ cho các đám tang, và
thuyết một bài pháp để ủy lạo tang gia.
Khi
một Phật tử bị bệnh, rất thường khi người ta mời chư
Tăng đến tụng kinh cầu an gọi là paritta hay Pirit (có
nghĩa là che chở, gia hộ). Lễ tục này rất phổ thông đối
với phật tử. Trong hầu hết các chùa, thỉnh thoảng người
ta lại cử hành lễ này xem như lễ cầu an chung cho tất cả;
cuộc lễ có thể kéo dài suốt ngày đêm không nghỉ, trong
một hai ngày hoặc cả tuần lễ hay lâu hơn.
Những
sự lễ bái cổ truyền này, mặc dù không thiết yếu, vẫn
có giá trị ở chỗ thỏa mãn những cảm xúc và nhu cầu tôn
giáo nơi những người chưa phát triển về tinh thần và tâm
linh, giúp họ dần bước theo chánh đạo[7].
Những
người nghĩ rằng Phật giáo chỉ quan tâm đến những lý tưởng
cao siêu, tư tưởng triết lý và đạo đức siêu phàm, không
kể gì đến phúc lợi xã hội và kinh tế của con người,
là sai lầm. Ðức Phật rất quan tâm đến hạnh phúc của
con người. Ðối với Ngài, không thể có hạnh phúc nếu không
sống một đời trong sạch, dựa trên những nguyên tắc đạo
đức và tâm linh. Nhưng Ngài biết rằng sống một đời như
vậy rất khó trong những điều kiện xã hội và vật chất
không thuận lợi.
Phật
giáo không xem hạnh phúc vật chất tự nó là cứu cánh: nó
chỉ là một phương tiện để đạt đến một cứu cánh cao
quý hơn. Nhưng đấy là một phương tiện rất cần thiết
để hoàn thành một mục đích cao hơn cho hạnh phúc nhân loại.
Bởi thế Phật giáo công nhận vài điều kiện vật chất
tối thiểu là cần thiết để tu tập có kết quả - ngay cả
đối với một thầy tu thiền định trong một nơi cô tịch[8].
Ðức
Phật không xét đời sống tách biệt với bối cảnh kinh tế
và xã hội. Ngài nhìn đời toàn diện, trong tất cả mọi
phương diện xã hội, kinh tế và chính trị của nó. Những
lời dạy của Ngài về những vấn đề đạo đức, triết
lý và tâm linh đã được khá nhiều người biết đến. Nhưng
người ta biết rất ít về giáo lý của Ngài trong những vấn
đề xã hội, kinh tế và chính trị. Tuy vậy có rất nhiều
bài giảng của Ngài bàn về những vấn đề ấy rải rác
khắp các bản kinh cổ xưa của Phật giáo. Ta hãy lấy một
vài thí dụ:
Kinh
Chuyển luân sư tử hống (Cakkavattisìhanàdasutta, Trường Bộ
kinh 26) nói rõ rằng sự nghèo khó (dàliddiya) là nguyên nhân
của vô đạo và tội ác như trộm cắp, tà vạy, bạo động,
thù hằn, độc ác v.v.. Những vị vua chúa ngày xưa, cũng như
các chính phủ ngày nay, cố đàn áp tội lỗi bằng hình phạt.
Kinh Kùtadantasutta cùng thuộc bộ ấy giải thích sự vô ích
của hình phạt, nói rằng phương pháp ấy sẽ không bao giờ
thành công. Thay vì vậy, đức Phật đề nghị muốn diệt
tận gốc tội lỗi, cần phải cải thiện điều kiện kinh
tế của con người, cần phải cung cấp cho tá điền và nông
phu hạt giống và phương tiện trồng trọt, vốn phải được
cung cấp cho những thương gia và người buôn bán; lương hướng
thích đáng phải được trả cho những người làm công. Khi
mọi người đều được cung cấp cơ hội để kiếm được
lợi tức đầy đủ họ sẽ bằng lòng, không sợ hãi lo âu,
và do đó xứ sở sẽ thanh bình, không có các tội lỗi [9].
Bởi
vậy đức Phật thường dạy những cư sĩ tại gia tầm quan
trọng của sự cải thiện hoàn cảnh kinh tế. Ðiều này không
có nghĩa Ngài tán đồng sự tích trữ tài sản với sự tham
lam ràng buộc, vì nó trái ngược với giáo lý Ngài, cũng không
phải Ngài tán đồng bất cứ phương tiện sinh nhai nào. Có
vài nghề thương mại như sản xuất và mua bán khí giới bị
Ngài cấm chỉ, xem như những phương tiện sinh nhai bất chánh
như ta đã thấy trước đây[10].
Một
người tên Dìghajànu một hôm đến viếng Phật và bảo: "Bạch
Thế Tôn, chúng con là những người thế tục tầm thường,
sống đời gia đình, có vợ con. Xin đức Thế Tôn chỉ dạy
cho con vài lý thuyết để giúp chúng con được hạnh phúc
trong đời này và đời sau."
Ðức
Phật dạy ông ta rằng có bốn điều giúp cho hạnh phúc con
người trong đời này:
- Thứ
nhất là phải tài khéo, có hiệu năng, hăng hái và có nghị
lực trong bất cứ nghề nào mình làm, và phải tinh xảo trong
nghề nghiệp mình (utthànasampadà).
- Thứ
hai là phải bảo vệ lợi tức mình đã kiếm được một
cách chân chánh, bằng mồ hôi trán (àrakka-sampadà); nghĩa là
bảo vệ tài sản cho khỏi bị trộm cắp v.v.. (Tất cả mọi
ý tưởng này cần được xét đến trong bối cảnh thời ấy).
- Thứ
ba là phải giao du với bạn tốt (kalyànamitta) trung thành, có
trí thức, đức hạnh, phóng khoáng và thông minh, người sẽ
giúp mình đi theo chánh đạo, xa lánh đường tà.
- Thứ
tư là phải tiêu dùng chừng mực, tùy theo lợi tức, đừng
tiêu quá nhiều cũng đừng quá ít, nghĩa là không nên bo bo
tích trữ tài sản, nhưng cũng không nên phung phí - nói cách
khác phải sống trong giới hạn những phương tiện mình có
(samajì vikatà).
Rồi
Phật giảng bốn đức hạnh giúp cho một người thế tục
được hạnh phúc đời sau:
1.
Tín (saddhà): phải tin tưởng vào những giá trị đạo đức,
tinh thần, và tâm linh.
2.
Giới (sìla): phải chừa bỏ sát sinh, trộm cắp, tà dâm, nói
dối và uống rượu.
3.
Thí (càga): phải thực hành lòng trắc ẩn, bố thí, không
bám víu, ôm giữ tài sản mình.
4.
Tuệ (panna): phải mở mang trí tuệ dẫn đến sự diệt khổ,
chứng Niết-bàn[11].
Ðôi
khi Phật còn đi vào những chi tiết về cách để dành tiền
bạc và tiêu dùng, chẳng hạn như khi Ngài bảo thanh niên Sigàla
rằng anh ta nên dùng 1/4 lợi tức vào sự tiêu pha hàng ngày,
1/2 lợi tức để đầu tư vào việc kinh doanh và để riêng
1/4 phòng khi nguy cấp[12].
Một
hôm Phật bảo Cấp cô độc (Anàthapindika), một thương gia
danh tiếng, một trong những đệ tử tại gia thuần thành nhất
của Ngài, đã lập cho Ngài tu viện Kỳ đà (Jetavana) hữu
danh ở Xá vệ (Sàvatthi), rằng một cư sĩ sống đời thường
nhật, có bốn thứ hạnh phúc:
1.
Thụ hưởng sự bảo đảm về kinh tế hay tài sản đầy đủ,
kiếm được bằng những phương tiện chính đáng (sở hữu
lạc, atthisukkha).
2.
Tiêu dùng tài sản ấy một cách rộng rãi cho chính mình, cho
gia đình, bà con, bè bạn và trong những việc công đức (thọ
dụng lạc, ananasukkha).
3.
Không có nợ nần (vô trái lạc, anana-sukkha).
4.
Sống một đời trong sạch, không phạm những điều ác trong
ý nghĩ, lời nói hay hành vi (vô tội lạc, anmajjasukkha).
Ở
đây ta phải chú ý rằng trong bốn yếu tố đem lại hạnh
phúc, có đến ba thuộc về kinh tế, và cuối cùng Phật còn
nhắc cho thương gia ấy biết rằng hạnh phúc về kinh tế
và vật chất thì "không đáng một phần mười sáu" của hạnh
phúc tâm hồn phát sinh từ một đời sống không lỗi lầm
và lương thiện[13].
Qua
những ví dụ kể trên, ta có thể thấy rằng đức Phật xem
sự thoải mái về kinh tế là cần thiết cho hạnh phúc con
người, nhưng Ngài không công nhận sự tiến bộ là chân thật
nếu nó chỉ thuần vật chất, không có một nền tảng đạo
đức và tâm linh. Trong khi khuyến khích sự tiến bộ vật
chất, Phật giáo luôn luôn nhấn mạnh sự phát triển đạo
đức và tâm linh để kiến tạo một xã hội hòa bình an lạc.
Ðức
Phật cũng có những lời dạy minh bạch như thế về chính
trị, chiến tranh, hòa bình. Ðiều ai cũng biết, tưởng không
cần nhắc lại, là đạo Phật chủ xướng Bất bạo động,
Hòa bình như thông điệp của mình cho tất cả thế giới,
và không tán thành bất cứ một sự bạo động hay sát hại
sinh mạng nào. Theo Phật giáo không gì có thể gọi là "chiến
tranh chân chính", đó chỉ là một từ ngữ sai lầm được
đúc ra và lưu hành để biện minh cho hận thù, tàn ác, bạo
động và chém giết. Ai định ra cái gì là chân chánh hay không
chân chánh? Người chiến thắng, kẻ mạnh là "chánh", và kẻ
chiến bại, yếu thế là "bất chánh". Chiến tranh của chúng
tôi thì luôn luôn chính đáng, còn chiến tranh của các anh
thì luôn luôn "bất chánh". Phật giáo không chấp nhận lập
trường ấy.
Ðức
Phật không những đã dạy Bất bạo động và Hòa bình, mà
Ngài còn thân hành đi đến chiến trường để can thiệp và
ngăn cản chiến tranh, như trong trường hợp những người
dòng Thích ca (Sàkyas) và Câu lợi (Koliyas), sắp đánh nhau vì
vấn đề tranh chấp nước sông Rohini. Và những lời của
Ngài đã từng ngăn được vua A xà thế (Ajàtasattu) khỏi tấn
công Vương quốc Bạt kỳ (Vajjis).
Vào
thời đức Phật, cũng như ngày nay, có những nhà cai trị
xứ sở một cách bất công. Dân chúng bị đàn áp, bóc lột,
đánh đập, tù đày, sưu cao thuế nặng, và chịu những hình
phạt dã man. Ðức Phật rất động lòng trước những sự
vô nhân đạo ấy. Kinh sớ Pháp cú Dhammapadatthakathà chép rằng
thuở ấy Phật rất chú tâm đến vấn đề một nền cai trị
tốt đẹp. Ta nên xét quan điểm của Ngài trong bối cảnh
xã hội, kinh tế và chính trị thời ấy. Ngài đã chứng minh
rằng toàn thể một xứ sở có thể trở thành đồi trụy,
thối nát và bất hạnh nếu những người cầm đầu việc
cai trị - nghĩa là vua, các quan lại và những nhân viên hành
chánh - đều thối nát và bất công. Muốn cho dân một nước
được sung sướng, cần phải có một nền cai trị công bằng.
Một nền cai trị công bằng có thể được thực hiện bằng
cách nào? Ðức Phật đã nói rõ trong bài thuyết pháp của
Ngài về "10 nhiệm vụ của nhà vua" (Thập vương pháp, Dasaràjadhamma)
như được thuật trong Jàtaka (chuyện tiền thân)[14].
Dĩ
nhiên danh từ "vua" (Ràja), ngày xưa phải được thay thế bằng
danh từ "chính phủ". "Mười nhiệm vụ của nhà vua" có thể
áp dụng cho tất cả những người trong chính phủ ngày nay,
như quốc trưởng, bộ trưởng, lãnh đạo chính trị, nhân
viên hành chánh và tư pháp v.v..
- Nhiệm
vụ thứ nhất trong "10 nhiệm vụ của nhà vua" là sự rộng
rãi, bố thí, bác ái (dàna). Người cai trị không được có
một thèm khát và bám víu nào đối với tài sản, tiền của,
mà phải bố thí cho dân được no ấm.
- Thứ
hai, một đạo đức tốt đẹp (giới - sìla). Vua phải không
bao giờ sát hại, lừa bịp và bóc lột kẻ khác, tà dâm,
nói lời sai quấy, và rượu chè. Nghĩa là, ít nhất ông phải
theo 5 giới của phật tử tại gia.
- Thứ
ba, hy sinh tất cả vì hạnh phúc của dân (biến xả, pariccàga),
ông phải sẵn sàng từ bỏ mọi tiện nghi cá nhân mình, tên
tuổi danh vọng và ngay cả sự sống của mình vì lợi ích
của dân.
- Thứ
tư, trực hạnh (ajjava). Ông phải xa lìa sự sợ hãi và thiên
vị khi thi hành nhiệm vụ, phải thành thật trong ý định,
và không được lừa bịp quần chúng.
- Thứ
năm, khổ hạnh (tapa). Ông phải sống một đời giản dị,
không được xa hoa. Ông phải biết chế ngự bản thân mình.
-
Thứ sáu, nhu hòa (maddava). Ông phải có một tính tình hòa
nhã.
- Thứ
bảy, không thù hận, ác độc (vô sân - akkodha). Ông không
được có tư thù với bất cứ ai.
- Thứ
tám, bất hại (avihimsà) không những có nghĩa là không được
làm hại ai, mà còn có nghĩa ông phải cố tạo hòa bình bằng
cách tránh và ngăn ngừa chiến tranh, hay mọi sự dính dáng
đến bạo động và sát hại sinh mạng.
- Thứ
chín, nhẫn nhục (khanti). Ông phải có thể chịu đựng những
khó khăn, khổ nhọc và những sự nhục mạ mà không mất
bình tĩnh.
- Thứ
mười, không đối lập, không ngăn cản (avirodha), nghĩa là
ông không được đi ngược với ý chí của toàn dân, không
được cản bất cứ biện pháp nào đưa đến sự lợi lộc
cho toàn dân. Nói cách khác ông phải cai trị thuận với ý
chí của dân[15].
Nếu
một nước được cai trị bởi một người có những đức
tính ấy, thì dĩ nhiên nước ấy phải rất hạnh phúc. Nhưng
đấy không phải là một điều không tưởng, vì trong quá
khứ đã có những ông vua như A dục vương (Asoka) của Ấn
Ðộ đã thiết lập các vương quốc căn cứ trên những lý
tưởng đó.
Thế
giới ngày nay luôn sống trong sợ hãi, nghi ngờ và căng thẳng.
Khoa học đã sản xuất những khí giới có năng lực phá hoại
kinh hoàng. Tạo ra những dụng cụ mới của chết chóc, các
cường quốc hăm dọa, thách thức nhau, khoe khoang không hổ
thẹn rằng mình có thể gây nhiều phá hoại tang thương trong
thế giới hơn cường quốc khác.
Họ
đã đi quá xa trên con đường điên rồ ấy đến nỗi ngày
nay họ chỉ cần bước thêm một bước, kết quả sẽ không
là gì ngoài ra sự hủy diệt lẫn nhau và hủy diệt toàn thể
loài người.
Vì
hoảng sợ trước một hoàn cảnh mà chính họ đã tạo ra,
con người muốn tìm một lối thoát, một giải pháp nào đó.
Nhưng không có giải pháp nào ngoài giải pháp đức Phật đã
đề xướng - thông điệp của Ngài về Bất bạo và Hòa bình,
về tình thương và từ bi, về khoan hồng và thông cảm, về
chân lý và trí tuệ, về sự tôn trọng đối với mọi sự
sống, về sự dứt bỏ ích kỷ, hận thù và bạo động.
Ðức
Phật dạy: "Hận thù không bao giờ dập tắt được hận thù,
chỉ có tình thương mới dập tắt được hận thù. Ðây là
một sự thật muôn đời."[16]
"Người
ta nên lấy từ bi thắng lướt hận thù, lấy lòng tốt đối
lại với sự xấu xa, lấy bác ái đối lại lòng ích kỷ,
và lấy sự chân thật đối lại xảo trá gian tà."[17]
Con
người không thể nào có hạnh phúc an vui khi còn khao khát
ham muốn chinh phục và chế ngự đồng loại. Phật dạy: "Kẻ
chiến thắng nuôi hận thù, kẻ chiến bại ngã gục trong đau
khổ. Người nào từ khước cả thắng lẫn bại, sẽ được
hạnh phúc an vui."[18]
Chiến
thắng duy nhất đem lại hòa bình hạnh phúc là chiến thắng
tự tâm. "Người ta có thể chinh phục hàng triệu người trong
trận chiến, nhưng chỉ có người nào tự chinh phục được
mình mới là người chiến thắng vinh quang nhất."[19]
Bạn
sẽ bảo rằng tất cả điều đó rất đẹp, rất cao cả
đáng quý, nhưng không thực tiễn. Thế thì có thực tiễn
khi thù ghét nhau chăng? Khi giết nhau chăng? Khi sống mãi trong
hãi hùng và nghi kỵ như thú dữ trong rừng chăng? Ðiều này
thực tiễn và tiện nghi hơn chăng? Có bao giờ ác độc được
điều phục bằng ác độc? Có bao giờ hận thù được dập
tắt bởi hận thù? Nhưng đã có những trường hợp, ít nhất
những trường hợp cá nhân, trong đó hận thù được thoa
dịu bằng thương yêu và lòng tốt, ác độc được chinh phục
bằng thiện cảm. Bạn sẽ bảo điều này có thể có thật,
có thể thực hiện trong những trường hợp cá nhân, nhưng
nó không bao giờ thực hiện được trong những giao tiếp quốc
gia và quốc tế. Con người quả đã bị thôi miên, tâm lý
bị rối ren mờ ám và bị lừa dối bởi những từ ngữ dùng
để tuyên truyền chính trị như "quốc gia", "quốc tế", "tổ
quốc". Tổ quốc là gì nếu không phải là một đoàn thể
rộng lớn gồm nhiều cá nhân? Một quốc gia hay tổ quốc
không hành động, chính cá nhân mới hành động. Cái gì cá
nhân nghĩ và làm chính là cái mà quốc gia nghĩ và làm. Cái
gì có thể áp dụng cho cá nhân cũng có thể áp dụng cho quốc
gia, xứ sở. Nếu trên bình diện cá nhân, hận thù có thể
dập tắt hận thù, thì trên bình diện quốc gia và quốc tế
chắc chắn điều này cũng có thể thực hiện. Ngay cả trong
trường hợp một cá nhân riêng rẽ muốn đối lại hận thù
bằng yêu thương, người ta cũng cần phải có một lòng can
đảm siêu việt, một sự mạnh dạn, một lòng tin vô bờ
đối với sức mạnh tâm hồn. Có phải chăng ta còn cần nhiều
cố gắng hơn thế nữa trong trường hợp giao tiếp quốc tế?
Nếu khi bảo rằng "không thực tế" ý bạn muốn nói "không
dễ dàng" thì là bạn nói đúng. Nhất định nó không dễ
dàng. Tuy nhiên ta cần cố thử. Bạn sẽ bảo sự cố gắng
ấy hơi mạo hiểm. Nhưng chắc chắn là nó không mạo hiểm
hơn sự thử một chiến tranh nguyên tử.
Thật
là một an ủi cho chúng ta ngày nay khi nghĩ rằng ít nhất trong
lịch sử cũng đã có một vị vua cai trị lỗi lạc, đã có
can đảm, đức tin và kiến giải đủ để áp dụng lời dạy
này của Phật về bất bạo động, hòa bình và yêu thương
trong sự cai trị một đế quốc rộng lớn về cả nội bộ
lẫn ngoại giao - đó là A dục vương, vị hoàng đế Phật
tử của xứ Ấn (thế ký thứ III trước Tây lịch), "người
con yêu quý của các thần linh" như ông đã được mệnh danh.
Ban
đầu ông theo gương vua cha (Bindusàra) và ông nội (Chandragupta)
muốn hoàn thành việc chinh phục bán đảo Ấn; ông chiếm
xứ Kalinga, sát nhập nó vào đế quốc mình. Hàng nghìn người
bị giết, bị thương, bị tra tấn và bắt làm tù binh trong
trận này. Nhưng về sau, khi trở thành một Phật tử, ông
hoàn toàn thay đổi nhờ giáo lý của Phật. Trong một tuyên
ngôn danh tiếng của ông khắc trên đá (Trụ đá XII, như ngày
nay thường gọi) còn có thể đọc được ngày nay, nói đến
sự chinh phục Kalinga, Hoàng đế A dục đã công khai bày tỏ
sự "sám hối" của ông và nói ông "vô cùng đau đớn khi nghĩ
về sự tàn sát ấy". Ông tuyên bố công khai rằng ông sẽ
không bao giờ rút gươm ra để làm một việc chinh phục nào
nữa, nhưng ông "mong mỏi tất cả mọi chúng sinh sống trong
bất bạo sẽ tự chủ, tập luyện sự an tĩnh và ôn hòa."
Ðiều này dĩ nhiên Người con yêu chuộng của các thần linh
(A dục vương) xem là chiến thắng bằng chánh pháp (dhammavijaya).
Không những tự ông chối bỏ chiến tranh, mà ông còn tỏ
lòng mong muốn rằng "con ta và cháu ta đừng nghĩ về cuộc
chinh phục nào khác nữa xem như đáng làm... Chúng hãy chỉ
nghĩ đến một sự chinh phục duy nhất là chinh phục bằng
Ðạo đức. Ðiều ấy lợi ích cho cả đời này và đời
sau".
Ðó
là tấm gương độc nhất trong lịch sử nhân loại về một
người chiến thắng vinh quang đang ở tột đỉnh của uy quyền,
còn có sức mạnh để tiếp tục những cuộc chinh phục đất
đai, nhưng lại từ bỏ chiến tranh và bạo động mà trở
về với hòa bình, bất bạo.
Ðấy
là một bài học cho thế giới ngày nay. Vị hoàng đế cai
trị một đế quốc rộng lớn đã công khai quay lưng lại
với chiến tranh, bạo động và đón nhận thông điệp của
bất bạo và hòa bình. Không có bằng chứng lịch sử nào
nói rằng có vua láng giềng nào đã lợi dụng sự sùng đạo
của vua A dục để tấn công ông về quân sự, hay có một
cuộc nổi loạn nào trong đế quốc ông lúc sinh thời. Trái
lại hòa bình ngự trị khắp trên lãnh thổ, và ngay cả những
xứ bên ngoài vương quốc ông cũng dường như đã chấp nhận
sự lãnh đạo nhân từ của ông.
Thật
điên rồ khi nói đến việc duy trì hòa bình bằng cách làm
quân bình các thế lực hay bằng sự hăm dọa của vũ khí
nguyên tử. Thế lực của binh bị chỉ có thể phát sinh ra
sợ hãi, chứ không phát sinh hòa bình. Trong sợ hãi không thể
nào có hòa bình lâu dài và thực sự. Từ sợ hãi chỉ có
thể sinh ra thù hận, ác độc, có thể bị đè nén một thời
gian nhưng sẵn sàng bùng dậy và trở nên hung bạo bất cứ
lúc nào. Hòa bình chân thật chỉ có thể ngự trị trong một
không khí của lòng thương (Mettà, tâm từ), sự thân thiện,
không có sợ hãi nghi ngờ và nguy hiểm.
Phật
giáo nhằm mục đích kiến tạo một xã hội ở đấy người
ta từ bỏ sự tranh chấp thế lực rất tai hại, ở đấy
an tĩnh và hòa bình ngự trị, xa hẳn chiến thắng và chiến
bại, ở đấy sự áp bức người vô tội phải bị mạnh
mẽ tố cáo, ở đấy một người tự thắng mình được kính
trọng hơn những người chiến thắng hàng triệu bằng chiến
tranh quân sự và kinh tế, ở đấy hận thù được chinh phục
bằng yêu thương và sự ác độc bằng thiện cảm, ở đấy
thù hận, ganh ghét, ác độc và tham lam không nhiễm độc tâm
trí con người, ở đấy từ bi là nguyên động lực cho hành
động, ở đấy tất cả, kể cả những sinh vật nhỏ bé
nhất, đều được đối xử với lòng yêu thương lân mẫn,
ở đấy cuộc sống bình an hòa điệu - trong thế giới đầy
đủ về vật chất - được hướng về mục đích cao quý
nhất, sự thực chứng chân lý tối hậu, Niết-bàn.
Sửa
lại và bổ túc (theo bản dịch Pháp ngữ năm 1978),
Phật
đản 2542 (1998),
Tỳ
kheo ni Trí Hải
Ghi
chú:
[1]
M I (PTS), pp. 30-31.
[2]
Ibid, pp.490 ff.
[3]
Muốn biết thêm về đề tài này, nên xem tác phẩm bổ ích
thú vị của André Bareau nhan đề "Ðời sống và tổ chức
các cộng đồng Phật giáo ngày nay tại Tích Lan", Pondichéry,
1957.
[4]
Sigàla, Trường bộ, kinh 31.
[5]
S I (PTS), p.234
[6]
Ðể ý, trong năm giới, giới thứ ba chỉ cấm tà dâm hay ngoại
tình; còn trong tám giới, thì giới thứ ba cấm hẳn sự dâm
dục trong thời gian tu bát quan trai.
[7]
Xem chương XV và XVI, "History of Buddhism in Ceylon" của Walpola
Rahula (Colombo, 1956).
[8]
MA I, PTS, 290. Những tu sĩ thành phần của Tăng già, không được
có của riêng, nhưng có quyền xử dụng tài sản chung gọi
là Tăng kỳ vật - Sanghika.
[9]
D I (Colombo, 1929), p.101
[10]
Xem phần Bát chánh đạo - Chánh mạng, Chương Bốn.
[11]
A (Colombo, 1929), pp. 786 ff.
[12]
D III (Colombo, 1929), p. 115
[13]
A (Colombo, 1929), pp. 232-233
[14]
Jàtaka I, 260, 399; II 400; III, 274, 320; V, 119, 378.
[15]
Ở đây ta thấy điều thú vị là năm nguyên tắc, panchasìla
- năm giới - trong nền chính trị ngoại giao của Ấn Ðộ
cũng giống với những nguyên tắc mà vua A-dục, vị vua Phật
giáo Ấn, đã áp dụng cho nền hành chánh của triều đại
ông vào thế kỷ ba trước tây lịch. Từ ngữ pancasìla cũng
là danh từ Phật giáo.
[16]
Dhp., I, 5
[17]
Ibid., XVII, 3
[18]
Ibid., XV, 5
[19]
Ibid., VIII, 4
